Trong hai năm qua, không ít doanh nhân sầu riêng từng làm ăn đàng hoàng đã âm thầm rút lui. Không phải vì họ kém. Mà vì hệ thống đẩy họ vào một thế nghịch lý nghiệt ngã: muốn làm đúng cũng không thể làm đúng. Đây không phải lời than của kẻ yếu thế — đây là tín hiệu cảnh báo sớm mà bất kỳ ai hiểu chuỗi cung ứng nông sản đều phải đọc nghiêm túc. Khi người làm tốt nhất bắt đầu bỏ cuộc, vấn đề đã không còn nằm ở từng cá nhân, mà nằm ở chính cấu trúc.
Hãy nhìn vào cấu trúc rủi ro thật, không phải bề mặt. Sầu riêng là mặt hàng xuất khẩu chính ngạch sang thị trường nhập khẩu lớn nhất thế giới, nơi mỗi lô hàng phải gắn với mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói được cấp phép, phải vượt kiểm dịch thực vật và truy xuất nguồn gốc minh bạch. Đó là một hệ thống được thiết kế để thưởng cho sự chuẩn mực. Nghịch lý nằm ở chỗ: tại khâu nội địa, chính sự chuẩn mực ấy lại trở thành gánh nặng pháp lý đè lên người làm thật.
Trong một chuỗi cung ứng lành mạnh, người tuân thủ phải được bảo vệ tốt nhất. Trong ngành sầu riêng hôm nay, họ lại là người gánh rủi ro nhiều nhất. Cấu trúc đã đảo ngược — và đó là gốc của mọi vấn đề.
Cụ thể, mỗi mắt xích đều cài sẵn một cái bẫy. Thuốc bảo quản hợp pháp thì không có nguồn cung minh bạch, buộc người làm phải mua ở chợ đen — và lập tức thành kẻ vi phạm, dù động cơ chỉ là giữ chất lượng trái. Mã số vùng trồng, đáng lẽ là tài sản gắn với một vùng đất cụ thể, thì bị đầu cơ, mua bán, cho thuê như một món hàng. Dòng tiền hàng chục tỷ chạy bằng giấy viết tay, trong khi ngân hàng quay lưng với nông sản vì thiếu tài sản thế chấp chuẩn. Và một tờ kiểm nghiệm đáng giá ba triệu bị đội lên sáu mươi triệu ở cửa khẩu.
Mỗi cái bẫy đơn lẻ còn chịu được. Nhưng khi gộp lại, chúng tạo thành một ma trận rủi ro mà người làm thật phải gánh nguy cơ tù tội cho cả chuỗi — trong khi phần lợi nhuận chảy về phía những kẻ chẳng gánh gì.
Đây là điểm nhiều phân tích bỏ sót: rủi ro trong ngành này không phân bổ theo công bằng, mà theo mức độ tuân thủ. Người càng làm đúng càng để lại nhiều dấu vết pháp lý có thể bị quy trách nhiệm. Người làm ẩu, bùng cọc, quỵt nợ thì lướt qua hệ thống như nước chảy lá khoai. Khi rủi ro và phần thưởng bị tách rời như thế, dòng người tử tế rời đi không phải tai nạn — đó là kết quả tất yếu của một cơ chế chọn lọc ngược, đào thải đúng những người ngành cần giữ nhất.
Và khoảng trống họ để lại không bao giờ ở yên. Nó lập tức bị lấp đầy bởi thành phần ăn xổi: kẻ ép giá nông dân lúc rộ vụ, kẻ bùng cọc khi giá quay đầu, kẻ trộn hàng kém vào lô đạt chuẩn để ăn chênh lệch. Mỗi lần như vậy, không chỉ một thương vụ đổ vỡ — uy tín của cả mã số vùng trồng, của cả vùng nguyên liệu, của nhãn 'sầu riêng Việt Nam' bị bào mòn thêm một lớp. Tổn thất không dừng ở người trong cuộc; nó đánh thẳng vào thương hiệu quốc gia.
Đây không phải câu chuyện đạo đức. Đây là bài toán sống còn của cả ngành. Niềm tin là hạ tầng vô hình của mọi chuỗi cung ứng — và nó đang bị rút ruột nhanh hơn tốc độ chúng ta xây lại.
Hệ quả dây chuyền rất rõ nếu nhìn theo logic thị trường. Người tử tế rời đi, niềm tin rời theo. Không có niềm tin thì không có hợp đồng dài hạn — nhà mua quốc tế sẽ chọn quan hệ giao dịch ngắn hạn, mua đứt bán đoạn, sẵn sàng quay sang nguồn cung khác bất cứ lúc nào. Không có hợp đồng dài hạn, nông dân lại rơi vào điệp khúc cũ kỹ và tàn nhẫn: được mùa mất giá. Vòng xoáy ấy không tự dừng; mỗi vụ nó lại siết chặt hơn.
Hãy đặt điều này vào bối cảnh cạnh tranh khu vực. Việt Nam không độc quyền trên bàn ăn của người tiêu dùng Trung Quốc — Thái Lan và Malaysia đều là những đối thủ kỳ cựu, với chuỗi cung ứng tổ chức kỷ luật hơn và thương hiệu quốc gia được xây dựng bài bản qua nhiều thập kỷ. Lợi thế lớn nhất của Việt Nam là sản lượng dồi dào, thu hoạch rải vụ và khoảng cách địa lý gần. Nhưng lợi thế ấy sẽ tan biến nếu mỗi container rời cửa khẩu lại mang theo một dấu hỏi về chất lượng và sự nhất quán.
Đối thủ của ta không thắng bằng trái ngon hơn. Họ thắng bằng sự đáng tin cậy — bằng việc nhà mua biết chắc lô sau giống lô trước. Đó chính xác là thứ mà việc đẩy người tử tế ra khỏi cuộc chơi đang phá hủy.
Vì thế, vấn đề mang tính cấu trúc chứ không phải cá nhân. Không một doanh nghiệp đơn lẻ nào — dù tử tế đến đâu — có thể tự mình sửa được nguồn cung thuốc bảo quản hợp pháp, tự mình chặn nạn buôn bán mã số vùng trồng, hay tự mình thuyết phục ngân hàng cấp vốn cho nông sản. Những nút thắt này nằm ở chỗ giao nhau giữa người trồng, nhà đóng gói, nhà xuất khẩu, ngân hàng, cơ quan quản lý và nhà mua phía bên kia biên giới. Chúng chỉ được tháo khi tất cả các bên cùng ngồi lại.
Và đó chính xác là câu hỏi cốt lõi. Câu hỏi không còn là ngành có vấn đề hay không — điều đó đã quá hiển nhiên với bất kỳ ai trong cuộc. Câu hỏi thật sự là: ai sẽ ngồi lại với nhau để sửa nó, trước khi những người tử tế cuối cùng cũng buông tay và khoảng trống trở nên không thể lấp đầy bằng người đàng hoàng nữa?
Đó là lý do Hội nghị Sầu riêng Châu Á (Việt Nam) lần thứ hai ra đời. Diễn ra từ 13–16/07/2026 tại Capella Park View, TP.HCM, đây không phải một sự kiện trưng bày, mà là nơi người làm thật gặp người mua thật. Với hơn 300 nhà mua, 500–700 đại biểu và quy mô thương mại tương ứng khoảng 10.000 container, hội nghị tạo ra đúng thứ người tử tế đang thiếu nhất: một bàn đàm phán minh bạch, nơi chữ tín được định giá đúng và quan hệ dài hạn được thiết lập trực tiếp, không qua những lớp trung gian ăn xổi.
- Gặp trực tiếp hơn 300 nhà mua, trong đó có các nhà mua lớn từ Trung Quốc — kết nối thẳng, bỏ qua khâu trung gian rủi ro nhất
- Thiết lập hợp đồng dài hạn dựa trên uy tín và chất lượng, thay cho giao dịch mua đứt bán đoạn bấp bênh
- Tham gia định hình lại luật chơi của ngành cùng những bên thật sự muốn làm chuẩn
- Lựa chọn tham dự linh hoạt: vé đại biểu 4.950.000đ, vé VIP 38.600.000đ, hoặc gian hàng trưng bày 49.450.000đ cho doanh nghiệp muốn hiện diện sâu
Người tử tế rời đi vì họ tưởng mình đơn độc. Sự thật là họ chưa từng ngồi cùng nhau ở một chỗ đủ lớn để thay đổi cuộc chơi. Đây là chỗ đó.
